نسل ِ من

مَن خداوندگار دنیای خیالی ِ خویش ام.

نسل ِ من

مَن خداوندگار دنیای خیالی ِ خویش ام.

نسل ِ من

بیا از "من" برایم بخوان تا حافظه ی از دست رفته ام احیا شود.

بایگانی
پیوندها

مقاله:پژوهش علمی و انواع آن

جمعه, ۱ بهمن ۱۳۸۹، ۰۳:۵۸ ب.ظ

پژوهش علمی و انواع آن - کامیار صداقت ثمرحسینی

 

در این مجال به بررسی مفهوم پژوهش علمی و انواع آن می پردازیم. صدها سال پیش در جهان اسلام ( در عرفان، فلسفه و خصوصا در ادبیات عربی ) اندیشه ی مهمی مطرح گردید که چگونه می توان یک « حال » نفسانی را ـ که امری متحول و ناپایدار است ـ به ویژگی راسخی در او مبدل نمود؟ به عنوان مثال چگونه می توان تفکر را در درون خویش با ثبات و راسخ گرداند؟ پاسخ بسیار ساده، صریح و شگفت انگیز بود : از طریق استمرار در برخورد با موضوع مد نظر. یک کودک در صورتی قادر به فراگیری زبان مادری خویش است که به شکل مستمری با آن در ارتباط باشد. اما در صورت عدم استمرار با زبان مادری اش، طبعا از درک آن ناتوان خواهد ماند[1]. لذا نیازمند درگیر شدن روزانه با مسایل و نظریه های علوم اسلامی می باشیم. بدون تردید شخصی که زندگی روزانه اش عاری از پرسش و تکاپو در جهت کشف پاسخ آن است، هیچگاه فرد موفقی در کسب دانش نخواهد بود. البته ممکن است که پرسش و یا پاسخ ما کاملا درست نباشند اما مهم تجربه ی تفکری است که با ما باقی مانده و در مراحل بعدی اندیشیدن ارزش خود را نمایان می سازد. پس لازم است تا بی هیچ نگرانی از کاستی های امروز، زندگی درونی خویش را مملو از پرسش و حرکت در یافتن پاسخ آن نماییم. نگاهی کوتاه به صفحه صفحه ی کتاب شریف المیزان اثر گرانقدر علامه طباطبایی گواهی روشن بر نتیجه درخشان زندگی متفکرانه و خداجویانه است. سطر سطر آن اثر ارزشمند نشان از تفکر، درگیر شدن با مشکلات فکری و موضع گیری در قبال آن بوده و سزاوار است در ارزش این نوع زندگی توجه بیشتری نماییم. [2]

با این مقدمه ی کوتاه به بررسی این پرسش می پردازیم که « پژوهش علمی چیست؟ »

پژوهش علمی چیست؟

واژه ی پژوهش یا تحقیق[3] در لغت به معنای جستجو کردن ، تفحص کردن، خواهان پرده برداری شدن از امری نهان می باشد.[4] اما در اصطلاح به هر جستجویی تحقیق علمی اطلاق نمی شود. پژوهش علمی جستجویی است که واجد این خصوصیات باشد:

1. آگاهانه و هدفمند صورت پذیرد،

2.  مستدل باشد. چنانکه در عرف اهل علم، ( تحقیق ) به معنای اثبات مساله با دلیل و برهان است[5]

3.  روشمند عمل باشد،

4. مستقیما به مساله ی اصلی ( مشکل نظری ) بپردازد. ( به تعبیر دیگر، در آن از هر دری سخن به میان نرود. )

5.  هدف از انجام آن رسیدن به حقیقت باشد.[6]

 چنانکه در نتایج آماری زیر مشهود است، پژوهش به جهت کسب حقیقت بسیار مورد توجه و تاکید قرآن کریم است.

1 ـ تقویت عقل و پیروی از آن ـ 40 آیه

2 ـ تفقه ( فهم دقیق ) ـ 15 آیه

3 ـ تفکر ـ 17 آیه

4 ـ تدبیر ـ 4 آیه

5 ـ لزوم قرار گرفتن در شمار خردمندان و عقلاء ـ 15 آیه

6 ـ تحصیل شعور و آگاهی و هشیاری ـ 21 آیه

7 ـ تحصیل و پیروی از علم و فرار از جهل ـ 100 آیه

8 ـ لزوم فراگیری حکمت و اینکه تعلیم حکمت از اهداف عالیه ی بعثت پیامبران است. ـ 20 آیه

9 ـ نظر در جهان هستی برای درک آن ـ 20 آیه.

10 ـ دستور به دیدن و شنیدن و پذیرش واقعیات صحیح ـ 18 آیه

11 ـ قلب ـ 35 آیه [7]

 پژوهش ها بر اساس اهداف خود، به انواع مختلفی تقسیم می گردند[8] که به طور خلاصه و با توجه به امکان تداخل آنها با یکدیگر، عبارتند از:

1.  نوجویی و یافتن مسایل جدید علمی:

این نوع تحقیقات از اساسی ترین پژوهش هایی هستند که مستقیما به تولید علم می انجامد. بزرگ ترین کشف انسان ادراک قوه در کنار امر بالفعل بوده است. این امر استعدادی بسیار عالی و از بهترین صورت های یک پژوهش علمی است که البته شهامت و جسارت بسیاری را می طلبد. برخی از رساله های دانشگاهی چیز جدیدی بر حوزه ی علمی مورد نظر می افزایند و یا مساله را از زاویه ای مطرح می کنند که تا آن زمان مورد توجه کسی واقع نشده بود. این امر مستلزم آشنایی کامل با پیشینه ی تحقیق و اشراف بر آن است تا بتوان با اتکا بر آن از مرزهای فعلی علم فراتر رفت.

برخی نیز این نوع از پژوهش ها را پژوهش ابتکاری یا نوجویی در برابر پژوهش « تاییدی یا نوگستری » می نامند. در پژوهش ابتکاری به دنبال یافتن یا کشف آنچه بر دیگران مجهول است، می باشیم. اما پژوهش تاییدی تنها شامل گستردن یا تفصیل چیزی می شود که به صورت اجمالی بر دیگران معلوم است. [9]

گاه ممکن است که نوآوری یک تحقیق به استنباط یک دانش نوین بیانجامد که در این صورت ارائه ی « موضوع » جدیدی را می طلبد که بر اساس مسایل آن ابواب و فصول علم نوین را ترسیم نمایند. به عبارت دیگر محقق در ضمن تحقیقات خود مسایل و مباحث نوینی استنباط کرده و می کوشد تا با بین ذهنی کردن آنها با دیگران، کاربردشان را تعمیم نماید.[10]

در این زمینه به این نکات  توجه نمایید: 1 ـ هیچگاه موضوعات بدیهی را به عنوان پرسش تحقیق خود مطرح ننمایید. 2 ـ اگر به انبوه نیازمندی های فرهنگی و معرفتی جامعه ی خود توجه نماییم، احتمال قرار گرفتن در مسیر چنین پژوهش هایی بیشتر خواهد بود. 3 ـ « نو بودن » یک پژوهش، فی نفسه امتیازی برای آن نمی باشد. بلکه بیش از نو بودن یک مطلب نقش مفید و سازنده ی تحقیق در ارتقای سطح معارف دینی و فرهنگی جامعه اهمیت دارد. هر سخن تازه ای واجد ارزش نمی باشد اما اگر نوآوری با محتوایی عمیق به دنبال « حق یابی » و « حق خواهی » و رفع نیاز های فرهنگی جامعه باشد، در آن صورت محقق موفق به توفیقی بزرگ شده است. ( خوشا به سعادتش )

 

2.  تکمیل امور ناقص و ناتمام گذشته :

معمولا یافته های جدید درباره ی موضوعات علمی منجر به تجدید نظر و یا اصلاح تحقیقات پیشین می گردد. ابن خلدون درباره ی دلایل انجام این دسته از پژوهش ها به موارد زیر اشاره نموده است: 1 ـ اطلاع از وجود نقصان در آثار پیشین و کوشش در جهت رفع آن، 2 ـ تکمیل آنچه نا تمام باقی مانده است. ( در قالب مسایل و یا فصولی بر آثار مورد نظر )[11]  در اینجا بحث اصلی نه در رفع اشتباه پژوهش های قبلی، که در گسترش کمی و کیفی آنهاست و البته طبیعی است که می تواند به رفع اشتباهات دیگر پژوهش ها بیانجامد.

به عنوان مثال پژوهش های بسیاری درباره ی چگونگی گسترش امر نماز در جامعه صورت پذیرفته است. اما ممکن است محقق متوجه عدم عنایت کافی این پژوهش ها به ارائه ی راه حل های عملی در این خصوص گردد. در اینجا از سویی نیازمند تکمیل کارهای پیشین بوده و از سوی دیگر وارد پژوهشی ابتکاری و نوجویانه می گردیم و مثالی دیگر آنکه آثار بسیاری از اولین مورخان اندلس به دلایل مختلفی و از جمله سوزاندن بسیاری از این منابع ارزشمند به توسط کلیسای متعصب کاتولیک اسپانیا از میان رفته است.[12] نمونه ای از آن کتاب « الاستیعاب فی انساب مشاهیر اهل الاندلس » اثر احمد بن محمد بن موسی رازی ( تولد 274 قمری / 888 میلادی ) می باشد. از آن جهت که این کتاب به دست ما نرسیده است، چاره ای نیست تا به جهت شناخت دیدگاه های مؤلف، به نقل قول های ابن حیان ( 377 ـ 469 قمری ) ، ابن الابار ، ابن خطیب و دیگران رجوع نماییم. پس تا کنون تنها راه شناخت ما از این کتاب روایت های دست دوم بوده است. حال در صورتی که کتاب اصلی و یا منابع جدیدی پیدا شود، می بایست ( در کنار طرح مسایل جدید ) به رفع نواقص و ایرادات موجود مطالعاتی در زمینه ی دیدگاههای احمد بن محمد رازی مبادرت نماییم.[13]

3.       مختصر نمودن آثار مفصل پیشین ( بدون تغییر در محتوای آن )

این پژوهش ها عمدتا به خلاصه کردن متون طولانی و مطول به منظور اهداف آموزشی انجام می گیرند. طبیعی است که در یک نیمسال تحصیلی در دانشگاه ( حداکثر 17 جلسه ) نمی توان کتابی بسیار قطور را به عنوان منبع درسی قرار داد. خلاصه ساختن چنین اثری، به صورتی که مباحث اصلی انتخاب شود، به اندازه ی کافی آورده شود، و محتوی مخدوش نگردد، کار چندان ساده ای نخواهد بود. در انجام یک پژوهش علمی اثر خلاصه شده نسبت به اثر اصلی منبع درجه ی دوم محسوب گردیده و با وجود اصل ، رجوع به فرع شایسته نیست. به عنوان مثال اگر بخواهیم یک دوره ی تفسیر قرآن ( و یا آثار مطول و پیچیده ی دیگر ) را به جهت استفاده ی مخاطبان خاص خود ( مانند نوجوانان ) خلاصه نماییم وارد این شیوه از پژوهش شده ایم که مستلزم حذف آن دسته از مطالب تخصصی است که مناسب فهم مخاطب خاص ما نمی باشد. این شیوه ی پژوهش بر طرف کننده ی یک نیاز اساسی جامعه است و بر خلاف باور اولیه دقت و مهارت بسیاری را می طلبد. اما باید در نظر داشته باشیم که « عادت » به خلاصه خوانی و اکتفا بر آن، اثری منفی بر رشد علمی مان دارد.[14] لذا به رغم مفید بودن این شیوه در امر آموزش و یا جذب مخاطبان خاص ، از تبدیل آن به فرهنگ مطالعاتی حذر باید کرد.

4.       جمع آوری مطالب پراکنده و سازمان دهی آن در مجموعه ای نظام مند:

 این روش دارای نوآوری اساسی نیست اما زمینه ساز پژوهش های بعدی می باشد. به عنوان مثال جمع آوری اشعار فارسی مربوط به مسجد، و یا گردآوری افعال جامد در زبان عربی در قالب یک فرهنگ، یا سازماندهی موضوعی تفسیر « المیزان » و یا انجام کتابشناسی های موضوعی ( مثلا درباره ی داستان حضرت یوسف علیه السلام ) همگی مثال هایی از این دست می باشند. گاه ممکن است که این روش به شکل گیری علمی نوین بیانجامد چنانکه برخی از محققان آغاز پیدایش علم بیان را بر پایه ی این نوع از پژوهش ها می دانند. چه آنکه عبدالقاهر جرجانی (   ـ 471 قمری ) ، ابو یعقوب یوسف سکاکی ( ( 555 ـ 626 قمری ) مسایل علم بیان را در کتب نحوی پراکنده یافتند، ضمن آنکه پیشتر، جاحظ ( ( 159 ـ 252 قمری ) در کتاب « البیان و التبیین » بسیاری از مسایل آن دانش را گرد آورده بود.  این توجه منجر به تلاش در جهت کشف موضوع این علم و جدا کردن آن از دیگر علوم تحت عنوان علم بیان گردید تا جایی که کتب مشهوری درباره ی آن نگاشتند. حال آنکه پیشتر چیزی جز مجموعه مطالبی پراکنده به نظر نمی رسید.[15]

5.       ترجمه ی علمی آثار:

ترجمه تنها انتقال ساده ی یک متن از زبانی به زبان دیگر نمی باشد بلکه در درجه ی اول نوعی انتقال فرهنگی و تمدنی است. تمامی نهضت های ترجمه در جهان اسلام بر سیر تفکر و فرهنگ آنها تاثیرگذار بوده و منجر به بروز واکنش هایی شده است. به جهت انجام ترجمه، نخست باید با مطالعه ی دقیق آن نکات مورد نیاز به تحقیق را استخراج کنیم. سپس با نگاشتن مقدمه و بخش معرفی کتاب ، ترجمه ی متن اصلی را انجام دهیم. این ترجمه می تواند به صورت ترجمه ی علمی و دقیق ( بدون دخل و تصرف و همراه با تحقیق واژگان آن ) و یا ترجمه ی آزاد ( اعمال سلیقه ی مترجم، در کنار رعایت معنا ) باشد. خانم دکتر طاهره صفار زاده ( از مترجمان برجسته ی قرآن ) می نویسد:

« موفقیت یک ترجمه عبارت از مجموعه پاسخ های مثبتی است که به این پرسش ها باید داده شود:

آ‌.      آیا مفهوم متن اصلی رسانده شده؟

ب‌.  . آیا لحن نویسنده حفظ شده؟

پ‌.  . آیا مترجم زبان خاص و متناسب متن را یافته؟

ت‌.  . آیا واژگان درست و دقیق انتخاب شده؟

ث‌.  . آیا تطابق دستور زبانی به عمل آمده؟

ج‌.    آیا در برگرداندن جمله ها طول کلام نویسنده رعایت شده؟

چ‌.    آیا به علامات نقطه گذاری اهمیت کافی داده شده؟ » [16]

توجه: ترجمه زمانی می تواند به عنوان یک رساله ی پژوهشی دانشگاهی مورد پذیرش واقع گردد که

 الف ـ متن انتخاب شده از بهترین آثار مربوط به آن رشته باشد.

ب ـ دانشجو علاوه بر ترجمه ی اثر، حتما به شیوه ای علمی به نقد محتوایی آن بپردازد.

همچنین شرایط یک مترجم خوب عبارت است از: الف ـ تسلط وی به هر دو زبان  ب ـ رعایت امانت پ ـ تسلط علمی ( به ویژه از لحاظ اصطلاح شناسی )  ت ـ آشنایی مترجم با بستر فرهنگی ای که نویسنده ی اثر بدان تعلق دارد.

6.       شرح آثار دشوار یا تحقیق در نسخ خطی:

به عنوان مثال « الفیه » ابن مالک ( حدود 600 ـ 672 قمری ) در علم نحو عربی به توسط شخصیت های بسیاری شرح داده شده و حتی بر برخی از شروح آن نیز شروحی دیگر نوشته شده است. شارحان در خلال فعالیت علمی خود کوشیده اند تا مطالب الفیه را از حالت اجمال به تفصیل و از پیچیدگی مباحث به آسانی درآورند. 

به طور کلی، تحقیق در زمینه ی آثار خطی شامل موارد زیر است:

الف ـ شناسایی هویت نسخه ی اصلی.  ب ـ شناسایی نسخ خطی دیگر به ترتیب اولویت پژوهشی و وثاقت نسخه. پ ـ مقایسه ی دیگر نسخه ها با نسخه ی اصلی ت ـ بررسی دوره ی تاریخی مورد نظر و اشراف بر فضای مفهومی واژگان فرهنگی آن ث ـ شرح لغات، اصطلاحات علمی و دیگر دشواری های موجود در متن

7.       اصلاح اشتباهات نویسندگان دیگر:

برخی از نویسندگان در آثار خود به عمد یا غیر عمد، به ارائه ی مطالبی نادرست درباره ی دین و معارف اسلامی می پردازند. این مساله در حوزه های علوم اسلامی از اهمیت به سزایی برخوردار بوده و دارای حساسیت های فرهنگی بسیاری است. در نتیجه وظیفه ی پژوهشگران حوزه ی مطالعات اسلامی رفع اشتباهات این دسته از آثار است. لذا بسیاری از پژوهش ها دارای جنبه ی واکنشی نسبت به اینگونه آثار هستند. ضمن آنکه توجه داشته باشیم که « دانشمندی که آن لغزش ها را رد می کند، ناگزیر باید دلایل خود را بنویسد و به صورت مکتوب به یادگار بگذارد، تا خواننده بر آن آگاه شود. » [17]

ب ـ  مهم ترین انواع پژوهش ها کدام ها هستند؟

پژوهش های علمی به شیوه های مختلفی تقسیم می شوند. مهم ترین آنها عبارتند از:

~       پژوهش پایه ( بنیادی ) و پژوهش کاربردی:

پژوهش پایه ای می تواند زمینه ی « پژوهش کاربردی » را فراهم آورد، اما در وهله ی اول متوجه کاربرد آن در زندگی انسان ها نیست.

در حالی که پژوهش های کاربردی دارای جنبه ی عملی و مستقیما متوجه حل مشکلات جامعه و بشریت می باشند. در ضرورت انجام این دو دسته از مطالعات شکی نیست. به عنوان مثال تصمیم گیرندگان سیاسی هر کشور به جهت کسب توانایی در اداره ی عملی جامعه، نیازمند پژوهش های کاربردی می باشند و این دسته از پژوهش ها خود متکی بر پژوهش های پایه ای هستند.

به جهت درک بهتر مساله به مثال زیر توجه نمایید:

ما علاوه بر نیاز به تشریح دقیق زندگانی و سنت پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، نیازمند طرح پرسش هایی کاربردی غالبا با ادوات پرسشی « چه »، « چگونه » ، « چطور » و نظایر آن در جهت عملی ساختن آن در زندگی خویش می باشیم. چنانکه در شکل پایین مشهود است:

نمونه ای از پژوهش های کاربردی در میان دانشمندان اسلامی به پژوهش عباس بن فرناس (   ـ 274 قمری / 887 میلادی ) درباره ی امکان پرواز انسان باز می گردد. او از زمره ی اولین افراد است که در امر پرواز پیشگام شد و برای اولین بار اقدام به پرواز کرد. اهالی قرطبه با دیدن او در حال پرواز و در حالی که جسمش را بال و پر پوشانده بود به وحشت افتادند. او مسافتی در آسمان دور زد و سپس سقوط کرده و پشتش آسیب دید، چرا که برای خود دم تعبیه نکرده بود.[18] و یا همین متفکر وسیله ای برای اندازه گیری زمان ساخت و آنرا « میقاتة » نامید و به امیر محمد بن عبدالرحمن الاموی تقدیم داشت که این ابیات بر آن نقش بسته بود:

ألا انّنی للدّین خیر أداة           اذا غاب عنکم وَقت کلّ صلاة

و لم ترَ شمس بالنَّهار و لم تنر          کواکب لیل حالک الظّلمات

بیمن امیر المسلمین محمد             تجلت عن الاوقات کل صلاة

{ هر آینه من برای دین شما بهترین وسیله ام. در آن حال که زمان نماز را ندانید در آن زمانی که خورشید در روز و ستارگان در تاریکی شب دیده نشوند، به برکت امیر مسلمانان محمد زمان هر نمازی را آشکار می سازم. }

این وسیله به قیاس و حساب درجه ی سایه ( ظل ) و زوایای آن استوار است که ساعت و دقیقه و ثانیه را نشان می دهد و « زیگرید هونکه » می نویسد که: « آن الهامبخش آیندگان در ساخت ساعتهای آبی و جیوه ای یا ساعتهای آفتابی دقیق بود. »[19]

~       پژوهش های اکتشافی :

پیش از بیان توضیحی اجمالی از مطالعات اکتشافی، به بیان چند شروع نادرست از پژوهش می پردازیم.

1.         بدون داشتن هدف ( پرسش ) مشخص و روشنی، به جمع آوری داده های تحقیق بپردازیم. ممکن است روزی تا 16 ساعت سخت مطالعه نموده و فیش بنویسیم. اما تا زمانی که هدفی در ورای آن نداشته باشیم، نتیجه ای هم نخواهیم داشت.

2.  اصولا به موضوع علاقه ای نداریم. آنرا امری تحمیلی در نظر گرفته و با کمال بی میلی وارد مطالعه می شویم.

3.  انبوهی از کتاب ها را گرد خود جمع نماییم. گاهی به این و گاهی به آن مراجعه نماییم. نمی دانیم مطالعه را از کجا  شروع نماییم. اولین کتاب در دسترس ما، اولین منبع مورد استفاده ی ما گردد.

4.         سرهم بندی کردن. اول تحقیق را می نویسیم ، سپس منابع حرف های خود را پیدا می کنیم.!![20]

اما شروعی خوب از مطالعه، شروعی سازمان یافته است. که در طی آن مطالعه در دو مرحله سازمان دهی می شود:

الف. مطالعه ی مقدماتی به منظور آشنایی بیشتر با مساله

ب. مطالعه ی تفصیلی ( مطالعه ی اصلی )

مطالعه ی اکتشافی، مطالعه ای مقدماتی است. که بنا بر نوع تحقیق عمدتا از طریق مطالعات کتابخانه ای، مشاهده، و یا مصاحبه شکل می گیرد. علت انجام مطالعات اکتشافی عبارتند از:

1.    غنی کردن پرسش پژوهش خود. از طریق مطالعات اکتشافی اهداف مطالعه ی خود را بهتر شناخته و حوزه ی معرفتی خود پیرامون موضوع مورد نظر را گسترش می دهیم. قابل توجه است که مطالعات اکتشافی به دنبال شناخت اجمالی و کلی از مساله زوایای مختلف بحث و دیدگاه های مختلف در این زمینه می باشند.

2.    مطالعه و پرس و جو از اهل فن به جهت شناخت منابع و متون اصلی پژوهش. به عبارت دیگر امکانات مورد نیاز پژوهش و امکانات موجود در اختیارمان را می شناسیم. ( مصاحبه می تواند در مطالعات اجتماعی با نمونه ای از افرادی باشد که قرار است تا درباره ی موضوعی پیرامون ایشان به تحقیق بپردازیم. )

مطالعه ی اکتشافی، کوشش پژوهشگر به جهت کسب آگاهی اجمالی از کاری است که درصدد انجام آن می باشد. مطالعه ی اکتشافی شبیه مطالعه ی اجمالی یک کتاب است که در آن با مروری اجمالی بر عنوان کتاب، فهرست مطالب آن و فصول مختلف آن آماده ی مطالعه ی تفصیلی می گردیم. مطالعات اکتشافی پیش زمینه ی مطالعات اصلی می باشند. بسیاری تصور می نمایند که پژوهش یافتن پاسخ پرسش های آن است. در حالی که پژوهش در درجه ی اول یافتن پرسشی اصیل و شایسته ی پرسیدن و پژوهش کردن است. شخصیت علمی دانشجو در گرو استحکام رساله ی پژوهشی وی و شخصیت رساله ی پژوهشی وی در گرو پرسش های مندرج در آن است. از این رو هر چه پژوهش های اولیه جدی تر گرفته شوند، بر ارزش نهایی کار علمی شما افزوده می شود.

~        پژوهش های توصیفی:

مطالعات توصیفی در حوزه ای بسیار وسیع، از زمره ی شایع ترین پژوهش های رایج در تحقیقات دانشگاهی کشورمان می باشند که اگر به دقت و درستی صورت پذیرد، واجد ارزش مطالعاتی بسیاری خواهند بود. این دسته از پژوهش ها دارای صورتی « گزارشی » بدون تاکید بر علت یابی مساله می باشند. مانند: گزارش یک واقعه و یا یک اندیشه که در آن تنها به آنچه موجود است و نه چرایی امر موجود توجه می شود.

البته برخی از محققان، مطالعات توصیفی در حوزه ی وقایع تاریخی ( زمان گذشته و نه زمان کنونی ) را تحت عنوان پژوهش های تاریخی جدا از پژوهش های توصیفی مورد مطالعه قرار می دهند. اما صرف نظر از جنبه ی روش شناسی خاص مطالعات تاریخی ، بسیاری از آنها هم واجد ویژگی گزارشی بودن می باشند. از دیر باز شیوه های مختلفی از مطالعات توصیفی در جهان اسلام رایج بوده است. به عنوان مثال بسیاری از دانشمندان اسلامی در خلال ادای فریضه ی حج ـ که معمولا در گذشته مستلزم عبور از سرزمین های بسیاری بودـ به توصیف وقایع آن می پرداختند. برخی از این آثار عبارتند از: رحلة ابن جبیر    ( 579 ـ 581 قمری / 1183 ـ 1185 میلادی ) ، الدلیل اثر هروی ( ت 611 قمری / 1214 میلادی ) ، الرحلة المغربیة اثر العبدری ( ت 688 قمری / 1321 میلادی ) این سفرنامه های توصیفی از اهمیت تاریخی بسزایی برخوردارند. به عنوان مثال ابن جبیر در سفرنامه اش قبر حضرت اسماعیل و مادرش هاجر ( علیهما السلام ) را مشخص نموده و تصریح دارد که مردم در نماز به این دو محل حجر تبرک می جویند و این برای آنان رواست زیرا آن دو قبر از بیت عتیق بوده و در بردارنده ی دو جسد مقدس و گرامی اند. قبوری که خداوند آنها را نورانی کرده و به برکت آنها نمازگزاران و دعا کنندگان در آنجا را سود رساند. توصیف و دیدگاه این فقیه بزرگ اندلسی یکی از ادله ی متعدد جواز بنای عبادتگاه بر قبور انبیاء در میان مکتب خلفاء می باشد که در برابر دیدگاه های وهابیت قابل استناد است.[21]

از دیگر پژوهش های توصیفی می توان به گیاهشناسی دانشمندان اسلامی اشاره نمود. نمونه هایی از آن در پژوهش های ابن العوام (  ـ 580 قمری / 1184 میلادی ) و نیز ابن الرومیه ( 637 قمری / 1239 میلادی ) مشهود است. ابن الرومیه به جهت مطالعه ی انواع گیاهان دست به مسافرت های بسیاری زد و کوشید تا در آثارش نظیر « الرحلة المشرقیة » با دقت زاید الوصفی اجزای نباتات و ویژگی های آنها را تشریح و از یکدیگر تمییز دهد.[22] همچنین می توان به کتاب « الجامع فی الادویة » اثر ابن بیطار ( ـ 648 قمری/ 1248 میلادی ) اشاره نمود که در نوع خود بزرگترین دایرة المعارف گیاهشناسی در زمان خود بوده و شامل حدود 1400 مدخل، با 300 مدخل جدید است که در میان آنها نام 200 گیاه دیده می شود.[23]

و یا در علم جغرافیا می توان به پژوهش های ادریسی (  ـ 560 قمری / 1164 میلادی ) اشاره نمود که با مسافرت های بسیار در شمال آفریقا، آسیای صغیر و اروپا به ترسیم نقشه های جغرافیایی مهمی مبادرت می نمود. نقشه ی جهان او بیانگر پیشرو بودن اطلاعات وی در آن دوره می باشد.

همچنین پژوهش های رایج در پزشکی که شامل گزارشی از انواع بیماری ها و توصیف ابزار آن نظیر آنچه در آثار شیخ الرئیس حسین بن عبدالله بن حسن بن سینا ( 370 / 980 قمری ـ 428 / 1037 میلادی ) در کتاب قانون و ابوالقاسم خلف بن عباس زهراوی (    ـ 427 قمری / 1035 میلادی ) در کتاب « التصریف لمن عجز عن التالیف » دیده می شود، تا حدود زیادی در زمره ی پژوهش های توصیفی قرار می گیرند. اما باید توجه داشت که برخی از این آثار واجد ویژگی علت یابی و کاربردی می باشند از این رو پژوهش های ترکیبی توصیفی ـ تحلیلی و کاربردی را شکل می دهند. ( توجه شود که هر کجا که تحلیل است، توصیف نیز وجود دارد. )

با توجه به این توضیحات ، اکنون می توان مثال های بسیاری در پژوهش های توصیفی در علوم مختلف ارائه داد. به عنوان مثال تشریح ویژگی های اعداد توسط ابوریحان بیرونی ( 362 ـ 440 قمری ) در کتاب « التفهیم » یک پژوهش توصیفی است.

او بیان می کند که برخی از اعداد طبیعی ( متوالی ) هستند مانند ( 1 ـ 2 ـ 3 ـ 4 ـ و ... ) ، برخی از اعداد زوج اند: مانند ( 2 ـ  4ـ 6 ـ 8 ـ و ... ) ، برخی از اعداد فردند، مانند: ( 3 ـ 5 ـ 7 ـ 9 ـ 11 و ... ) ، برخی از اعداد زوج الزوج مانند:  ( 8 ) و برخی دیگر زوج الفرد مانند: ( 10 ) و برخی دیگر زوج الزوج و الفرد همانند ( 12 ) و ... می باشند. [24]

البته آثار روش تحقیق در علوم اجتماعی عمدتا گرایش به تحلیل پژوهش توصیفی در چهارچوب پژوهش های تجربی دارند. اما هیچ لزومی به حصر مثال های آن در این شکل از مطالعات نمی باشد. حال به این مثال ها توجه نمایید: ( تعدد مثال ها از جهت آشنایی بیشتر دانشجویان است. )

1.       ما در این نوشتار از ضرورت طبقه بندی علوم سخن به میان آوردیم. طبقه بندی علوم و یا مقایسه ی طبقه بندی های مختلف از علوم در حوزه ی مطالعات توصیفی قرار می گیرد. ( در صورت ریشه یابی نحوه ی تکوین طبقه بندی های مختلف علم، مبدل به پژوهشی توصیفی ـ تحلیلی می گردد. )

2.       بررسی مقایسه ای آراء مذاهب پنجگانه ی فقه اسلامی ( فقه شیعه ی دوازده امامی، حنفی، حنبلی، شافعی، مالکی ) در زمینه ی « شرایط قاضی » پژوهشی توصیفی و گزارشی از وجوه اشتراک و اختلاف دیدگاه های فقهی می باشد. اما بحث از ریشه یابی از اختلاف نظرها ( پرسش معمولا با اسلوب چرایی ) در مطالعات تحلیلی جای می گیرد.

3.       مقایسه ی روش های تفسیری علامه طباطبایی و ملا محسن فیض کاشانی.

4.       گزارشی از حالات اهل بهشت و اهل جهنم در روز قیامت با توجه به قرآن و سنت.

5.       کلیه ی فرهنگ های توصیفی اصطلاحات رشته های مختلف مانند علوم قرآنی، فقه اسلامی ، عرفان اسلامی و غیره. توجه داشته باشیم آنگاه که در جستجوی معنای یک اصطلاح علمی هستیم، در واقع در حال انجام یک پژوهش توصیفی می باشیم. اما اگر به دنبال ریشه یابی علل دلالت مفاهیم خاصی در یک دسته از واژگان باشیم، وارد عرصه ی پژوهش تحلیلی شده ایم. )

6.       بررسی تحول استفتائات فقهی در زمینه ی « جهاد » در دوران دفاع مقدس ( ایران ـ 1359 / 1368 )

7.       بررسی مقایسه ای استفتائات فقهی در دوران دفاع مقدس ( 1359 ـ 1368 ) با دوران موسوم به سازندگی اقتصادی ( 1369 ـ 1376 ) در جامعه ی ایران.

8.       این گزارش که پرسش های فقهی مردم از مراجع تقلید عالی مقام که باید در پژوهش معین و مشخص گردند، در هر دوره بر حول چه مسایلی قرار داشته و چه تفاوت هایی میان مشکلات شرعی مردم میان این دوران ها موجود است، پژوهش توصیفی است. اما اینکه به علل چرایی آن بپردازیم وارد پژوهش تحلیلی خواهیم شد.

9.       بررسی شیوه های تکدی گری در شهر تهران. تا زمانی که این گزارش به دنبال علل بروز تکدی گری و یا تغییر رفتارهای ایشان بر نیاید، گزارشی توصیفی خواهد بود. اما این مطالعه ی توصیفی پیش نیاز پرسش از چرایی رواج تکدی گری در شهر تهران است.

10.   بررسی مقایسه ای وجوه قرآن اثر حبیش تفلیسی با وجوه قرآن در تفسیر کشف الاسرار اثر میبدی.

11.   مطالعه ی مقایسه ای حقوق کیفری در ادیان اسلام و یهود

12.   بررسی دیدگاه های متفکران اسلامی در خصوص پدیده ی جهانی شدن Globalization

13.   طبقه بندی نحله های مختلف شرق شناسی و جایگاه مطالعات قرآنی در آن

14.   بررسی مقایسه ای فتاوای جهاد میان علمای اهل سنت و علمای شیعی در دوران جنگ جهانی اول.

 

با توجه به مثال های فوق چند نکته دانسته می شود:

1.       از نظر تقدم زمانی، پژوهش های توصیفی پیش از پژوهش های تحلیلی قرار دارند. باید ابتدا مساله را شناخت و سپس درباره ی چرایی وضع موجود پرسش نمود.

2.       برخی از پژوهش ها توصیفی محض و برخی دیگر توصیفی ـ تحلیلی می باشند. اما در همه ی آنها ، قاعده ی اول شناخت مساله ، سپس علت یابی آن مورد توجه است.

3.       اگر چه پژوهش توصیفی ، به چرایی مساله نمی پردازد. اما نباید آنرا با نقل قول ساده اشتباه گرفت. یکی از مشکل ترین حوزه های پژوهشی در تشریح « درست » صورت مساله است. ضمن آنکه هیچگاه محقق حقیقی در قبال نقل قول پژوهش خویش منفعل نمی باشد. روح و ماهیت پژوهش عدم تقلید است. همانگونه که اصول دین نیز جز از راه پژوهش ( و نه تبعیت از حرف مردم ) استوار و مستحکم نخواهد گشت. [25]

4.       پژوهش های توصیفی از زوایای نظری و عملی مختلفی قابل طرح می باشند.. انتخاب موضوع پژوهش به علاقه ی معطوف به تخصص ما باز می گردد که در جای خود بدان اشاره نموده ایم.

~        پژوهش های مقایسه ای :

چنانکه گذشت غالب پژوهش های مقایسه ای از زمره ی پژوهش های توصیفی به شمار می روند. در جریان انجام عمل مقایسه درصدد مشخص ساختن شباهت ها و فرق ها و درجات آنها می باشیم. هر پژوهش مقایسه ای حداقل از دو عنصر اصلی تشکیل شده است:

1.       طرفین مقایسه

2.       وجه مقایسه

در انتخاب طرفین مقایسه باید توجه داشت که فضای مقایسه در یک سطح قرار داشته باشد. به عبارت دیگر، طرفین مقایسه از جهتی هم جنس باشند. به عنوان مثال باید  اندیشه های دو فقیه، دو مفسر، دو فیلسوف هم سطح و طراز را مورد مقایسه قرار داد. مقایسه ی اندیشه ی مفسر و قران شناسی بزرگ با دانسته های فردی عامی ( غیر متخصص در آن رشته ) خطای بسیار فاحشی است.

هر مطالعه ی مقایسه ای مشتمل بر حداقل دو پرسش اصلی است.

1.       چه شباهتی میان طرفین مورد بررسی موجود است؟

2.       چه تفاوت هایی میان آنها یافت می گردد؟

پژوهش مقایسه ای در وهله ی اول به دنبال یافتن پاسخ این دو سئوال است. اما به دنبال آنها، می توان پرسش هایی تحلیلی ارائه نمود مثلا: چرا این دو متفکر در مسایلی به نتایج مشترکی رسیده و نیز در برخی از موارد کاملا در مقابل هم قرار می گیرند؟ طرح پرسش دوم مستلزم یافتن پاسخ پرسش های اول است. در این صورت پژوهش مقایسه ای واجد جنبه ی توصیفی ـ تحلیلی می گردد.

توجه: مقایسه یکی از راه های پروردن معانی در هر نوشتاری است. بنابراین می توان به اقتضای تحقیق خود به شکلی محدود از این شیوه ی پژوهش استفاده نمود.

~       پژوهش های تاریخی:

علم تاریخ واجد دو جنبه ی روشی است. که عبارتند از:  الف ـ نقل ب ـ عقل

تاریخ تنها گردآوری روایات یا مقایسه ی آنها و شناخت حوادث گذشته نیست. بلکه در درجه ی اول به تفسیر این وقایع باز می گردد. فایده ی اصلی تاریخ کسب تجربه و عبرت از گذشته برای حل مشکلات امروز است و گر نه بیان تنها واقعه ای جزئی مورد نظر مورخانی بزرگی چون ابوالحسن مسعودی (    ـ 346 قمری ) احمد ابن ابی یحیی یعقوبی  (   ـ 284 قمری ) و ابوریحان بیرونی ( 362 ـ 440 قمری ) نبوده است. از این رو تاریخ نوعی حکمت و واجد جنبه ای عملی و اخلاقی در نظر گرفته می شد. که با نقد ابن خلدون وارد طرحی نوین گردید.[26]

بسیاری علم تاریخ را از علوم نقلی به حساب آورده اند. فلسفه نیز از علوم عقلی است. پیوند میان ایندو منجر به ایجاد علمی تحت عنوان فلسفه ی تاریخ شده است. در فلسفه ی تاریخ از سویی با تبدیل  واقعه ی تاریخی به خبر، شناخت واجد صورتی زبانی گردیده و از سویی دیگر روایت تاریخی منقول با استنتاج نظری صورتی تحلیلی پیدا می کند. امری که به شناخت واقعه یاری می رساند. [27] همچنین لوازم و تبعات روشی جنبه ی زبانی آن متفاوت با جنبه ی نظری و استنتاجی اش می باشد. اما هستند بسیاری از فلاسفه و نیز مورخانی که یا فاقد چنین تصوری از رابطه ی تاریخ و فلسفه بوده و یا اصولا آنرا انکار می نمایند.[28] بنابراین، بسیاری از تعارضات بین رشته ای خود را در شیوه ی طبقه بندی از علوم نمایان می سازند.

 

~       پژوهش های تحلیلی:

دسته ای دیگر از پژوهش ها به دنبال چرایی مساله بوده و مشتمل بر مجموعه روابط علّی و معلولی در توضیح یک وضعیت یا یک مسأله می باشند. در اینجا ما از « چه چیزی موجود است؟ » با خبر یم، ولی نمی دانیم که « چرا این مساله اینگونه رخ داده است؟ » عدم تشریح مناسب مساله مانع مهمی در رسیدن به پاسخی درست در تحلیل چرایی آن می باشد.

اگر اطلاع درستی از امر موجود نداشته باشیم، نباید به تحلیل علل چرایی آن بپردازیم. نمونه ای از ضعف این نوع از تحلیل ها در نظریه های غربی انقلاب از انقلاب اسلامی ایران مشهود است که جای بررسی بیشتری را می طلبد.[29]

برای درک این نوع از پژوهش ها نیازمند آشنایی با مفهوم « نظریه » هستیم و مقدم بر شناخت نظریه، شناخت نوعی از قضایای شرطی موسوم به « قانون » لازم است. [30]

قانون علمی یک قضیه ی شرطی با ویژگی های زیر می باشد:

1.         در اسلوب خاص شرطی است. به این صورت که :

هر چه الف بیشتر/ کمتر گردد، پس ب بیشتر/ کمتر می گردد.

اگر الف روی دهد/ ندهد، پس ب نیز روی خواهد داد./ نخواهد داد.

2.       در بخش اول شرط « علت » یا « تاثیرگذار » و در جواب شرط « معلول » یا « تاثیر پذیر » قرار می گیرد.

3.       قانون علمی از نظر موضوع / زمان و مکان نامحدود است. ( با محدود و معین شدن آن ـ متناسب با نوع پژوهش مان ـ قانون مبدل به فرضیه می شود. )

نظریه[31] دستگاه منسجم فکری است که حداقل شامل سه قانون علمی به هم پیوسته باشد. به شکلی که متغیرهای آن ( متغیر مستقل = همان علت یا تاثیرگذار / متغیر وابسته = همان معلول یا تاثیر پذیر ) به شکلی مستقیم یکی پس از دیگری توضیح دهنده ی هم باشند.

مثال:

1 ـ اگر گروه مرجع مثبت سیاسی جامعه ای، گروه مرجع بیگانه گردد، پس ارزش های جامعه ی فوق نیز متاثر از آن تغییر می یابد.

2 ـ اگر ارزش های یک جامعه به ارزش های بیگانه تغییر یابد، پس به همان میزان از مشروعیت نظام سیاسی اش کاسته می شود.

3 ـ اگر از مشروعیت نظام سیاسی کاسته شود، پس به همان میزان از پایداری نظام سیاسی آن کاسته می شود.

قانون 4 ـ اگر گروه مرجع مثبت جامعه ای ، گروه مرجع بیگانه گردد، پس به همان میزان از پایداری نظام سیاسی کاسته می شود.

با دقت به قانون شماره ی 4 توجه نمایید. این قانون نتیجه ی منطقی سه قانون پیش از خود است. در واقع عبارت از شرط قانون اول + نتیجه ی قانون سوم ( پایانی ) می باشد. حال متغیرها را به صورت جداگانه ترسیم می نماییم. با این کار علاوه بر کنترل رعایت روابط علی و معلولی می توان متمرکز بر عصاره ی نظریه گردید.

ملاحظه ی 1- روابط علی می توانند متقابل باشند. به این معنا که تغییر هر یک بر دیگری اثر متقابلی بر جای بگذارد. به عنوان مثال ارزش های اجتماعی نیز بر اثر عوامل دیگر دستخوش تحول گردیده و از آن رو منجر به تغییر گروه های مرجع مثبت جامعه گردد.

ملاحظه ی 2 ـ بهترین نظریه آن است که مبدء روابط علی و معلولی را از سرچشمه ها شروع نماید. در مثال فرضی ما شروع نظریه از سرچشمه ی اصلی نیست. زیرا این سئوال پیش می آید که پس تغییر خود گروه مرجع مثبت اجتماعی معلول چه عواملی است؟ پاسخ می تواند به زنجیره ای از روابط علی و معلولی دیگری منتهی شود. به عنوان مثال در بعد داخلی اقدامات نظام سیاسی کشور در قالب برنامه های توسعه ای، و در بعد خارجی نقش قالب اقتصاد بین الملل مطرح گردد.

ملاحظه ی 3 ـ کلیه ی متغیرهای موجود در یک نظریه نیازمند تعریف دقیق می باشند. ( به بخش تعاریف رجوع شود. )

ملاحظه ی 4 ـ با دقت در این قضایای شرطی متوجه می شویم که آنها کاملا نامحدود می باشند. نمی دانیم آیا مراد جامعه ی ایران است و یا عراق؟ نیز نمی دانیم که روابط علی مربوط به چه دوره ی زمانی می شود؟ و همینطور کدام گروه؟ مشروعیت کدام نظام سیاسی و ...

با بررسی نظریه در قالب زمان و مکان و معین کردن موضوع مورد بررسی، در عمل آنرا به فرضیه ی پژوهش مبدل ساخته ایم.

ملاحظه ی5 ـ برخی از رساله های پژوهشی سطوح دکترا در صورت انتخاب پژوهش تحلیلی متوجه ساخت نظریه در حوزه های مختلف اندیشه ، تاریخ و اجتماع می شوند. ساخت یک نظریه ی جامع و مشتمل بر روابط علی ـ معلولی کافی و پرداختن به همه ی آنها نیازمندموارد زیر است: :

l   مهارت عملی در ساخت روابط علی و معلولی،

l   داشتن زمان کافی ( معمولا رساله های مقطع دکتری در حدود سه سال زمان می برد. ) ،

l   وسعت نظر و هوشمندی بالا

اما در پژوهش های مقاطع پایین تر تحصیلی ـ که در عمل فرصت دفاع از رساله بیش از یکسال نیست، ـ ( به جای ارائه ی نظریه ) تنها اکتفا به یک یا چند فرضیه مشتمل بر رابطه ی علی و معلولی می گردد که در اسلوب قانون و یا برخی دیگر از اسلوب های بیانی می شود. در اینجا چند مثال از پژوهش های تحلیلی بیان می گردد: ( به تلاش به کار رفته در این موضوعات در برقراری رابطه ی علی و معلولی توجه نمایید )

~     بررسی تاثیر عقاید معتزله بر زمخشری ( مطالعه ی کتاب الکشاف )

~     بررسی نقش ارزش های قرآنی در تکوین هویت ایرانی

~     بررسی تاثیر منطق ارسطویی بر تکوین علم نحو عربی

~     بررسی تاثیر فرهنگ قرآنی در ادبیات منظوم فارسی ( با مطالعه ی دیوان حافظ شیرازی )

~     بررسی علل اختلاف نظر مفسران قرآن ( در این حالت پژوهشگر باید بتواند در فرضیه ی پژوهش تحلیلی خود روابط علی و معلولی را یک به یک بشمارد. به عبارت دیگر مصادیق واژه ی « علل » در عنوان را بیان نماید.

~     بررسی نقش فریضه ی حج در شکل گیری وحدت فرهنگی در جهان اسلام

~     بررسی نقش زمان دعا بر استجابت آن در قرآن و سنت

~     بررسی نقش انقلاب اسلامی ایران در بیداری اسلامی ( به عنوان مثال مطالعه ی موردی شیعیان  لبنان )

~     بررسی تاثیر قرآن کریم بر ساختار زبان فارسی

~     بررسی ارتباط میان شرکت در فعالیت های ورزشی بر پیشرفت تحصیلی

~     بررسی نقش متقابل نوع معماری بر اعتقادات دینی. ( این فرضیه اشاره دارد که هر دو متغیر بر یکدیگر دارای تاثیرگذاری متقابلند. به عبارت دیگر از سویی فعالانه بناهای معماری را می سازیم و از سوی دیگر از آنها متأثر می شویم. )

~     بررسی ارتباط میان وسایل کمک آموزشی با یادگیری قرآن کریم ( به عنوان مثال: در مدارس راهنمایی شهرستان کرج )



[1]  به جهت مطالعه ی جامعی پیرامون ملکه با تاکید بر زبانشناسی: ر.ک: السید الشرقاوی: 2002. الملکة اللغویة فی الفکر الغوی العربی، القاهرة ( طبعة الاولی ) ، المؤسسة المختار.

[2] در اهمیت مساله همین بس که مرحوم آیت الله سید عبدالحسین طیب اصفهانی ( ره ) در طی 18 سال ، دوره ی 14 جلدی تفسیر خود را تحت عنوان « اطیب البیان » نگاشته اند. نگارش تفسیر المیزان نیز سالیان درازی از زندگی علمی مرحوم علامه طباطبایی ( ره ) را به خود مشغول داشته بود. این امر نشانگر استمرار ایشان در برخورد با مطالعات اسلامی ـ به ویژه قرآنی ـ است. بحث یک هفته و یک ماه و یک سال نیست. سخن از استمرار در پژوهش « روزانه » به مدت دهها سال پیاپی است.

[3] Research

[4] در این کتاب از دو واژه ی تحقیق و پژوهش، به صورت مترادف استفاده شده است. فرهنگ دهخدا، از زمره ی معانی و معادل های لغوی واژه ی پژوهش « بازجستن، فحص، تفحص، تحقیق و ... » نام می برد. معادل اصطلاح Research در عربی « البحث » است. ابن منظور در لسان العرب ذیل این واژه می نویسد:«  البحث لغة : طلبک الشیء فی التراب، و قیل: ان تسال عن شیء و تستخبر و بحث عن الخبر، و بحثه بحثا، و استبحث عنه: سال و استبحثت، و ابتحثت و تبحثت عن الشیء: فتشت عنه و منه سمیت سورة « البرائة » ب « البحوث » لانها بحثت عن المنافقین و اسراهم ، ای استثارتها و فتشت عنها »

[5] محمد العربی الخطابی: 1998، موسوعة التراث الفکری العربی الاسلامی ، ج 2، صص 762 ـ 763. او به نقل از التهانوی (    ـ حدود 1160 قمری ) در کشاف مصطلحات الفنون نیز ر.ک: میر سید شریف جرجانی ( 740 ـ 816 قمری ) ، التعریفات ، ذیل واژه ی تحقیق وی تحقیق را اثبات مساله به دلیل ها می داند. این اثر با مشخصات زیر به فارسی ترجمه شده است: میر سید شریف جرجانی: 1377، تعریفات، فرهنگ اصطلاحات معارف اسلامی ( ترجمه ) حسن سید عرب، سیما نوربخش، تهران ( چاپ اول ) نشر فرزان.

[6] توجه داشته باشید که مراد از حقیقت یابی در اکثر کتاب های روش تحقیق غربی بر پایه ی مفهوم fact finding یا همان چیزی است که در سنّت های فکری مان به « مطابقت با امکان خارجی » در نظر گرفته شده است. این معنا معمولا بر حقیقت تجربی یا آنچه که با تجربه حاصل می آید دلالت دارد. اما مراد ما از حقیقت در اینجا در تقابل با مفاهیمی چون ناراستی و دروغ، و تزویر قرار می گیرد.

[7]  محمد تقی جعفری: 1376 ،ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، تهران ( چاپ سوم ) دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ج 22، صص 16 ـ 17. نیز: محمد تقی جعفری: 1377، تکاپوی اندیشه ها، ج1، ص 296.

[8] مقایسه شود با: رجاء وحید دویدری: 2002، البحث العلمی أساسیاته النظریة و ممارسته العلمیة.، ص 68 / نیز: عبدالقادر رزق الطویل: 2003، مقدمة فی اصول البحث العلمی و تحقیق التراث، مصر ، المکتبة الأزهریة للتراث، ص 14 الی 16.، / محمد سعید جمال الدین: 2002، مناهج البحث و المصادر فی الدراسات الاسلامیة و العربیة . قاهرة ، دار القلم للنشر و التوزیع، ص 24. او به نقل از: حاجی خلیفة: کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، طبع مطبعة المثنی ببغداد، ص 44. ابن خلدون: 1375. مقدمه ابن خلدون. ( ترجمه ی ) محمد پروین گنابادی. تهران ( چاپ هشتم ) شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ج 2، ص 1119 ـ 1125. در این بیان از مفهوم تحقیق، معنای اعمی از آن در نظر گرفته شده است.

[9]  ا. ح. آریان پور: 1358. پژوهش، تهران ( چاپ سوم ) امیرکبیر، ص 10.

[10] ابن خلدون: 1375، مقدمه ابن خلدون، ج 2، ص 1122.

[11] همان منبع، ج 2، ص 1123.

[12] به جهت بررسی شرح این واقعه و به ویژه نقش کاردینال خیمنث Francisco Jimenez de Gisneros در سوزاندن ده ها هزار کتاب ارزشمند اسلامی در شهر غرناطه ( جنوب اسپانیا ) ر.ک: عبدالواحد ذنون طه: 2004، حرکة المقاومة العربیة الاسلامیة فی الاندلس بعد سقوط غرناطة. بیروت: ( ط 1 ) دار المدی الاسلامی، ص 18 الی 20 . این اثر توسط اینجانب به فارسی ترجمه شده و به صورت پاورقی در روزنامه ی کیهان از تاریخ 23 / 12 / 1384 به چاپ رسیده است.

[13] در زمینه ی زندگی و آثار رازی ر.ک: عبدالواحد ذنون طه: 2004. نشأة تدوین التاریخ العربی فی الاندلس، بیروت ( ط 1 ) دار المدی الإسلامی. ص 33 الی 49

 [14]یکی از انتقادات ابن خلدون در دوران انحطاط علمی در اندلس اسلامی و شمال آفریقا، رواج تکیه بر خلاصه ها به جای منابع اصلی بود. ( ابن خلدون: 2000، مقدمة ابن خلدون، صص 457 ـ 458 نیز ابن خلدون: 1375، مقدمه ابن خلدون، ج2، صص 1124 ـ 1125.  ) 

[15] ابن خلدون: 1375، مقدمه ابن خلدون، ج 2، ص 1124.

[16] طاهره صفار زاده: 1380. اصول و مبانی ترجمه. تهران ( چاپ هشتم )، نشر همراه، ص 29. مناسب است که به بیان چند دیدگاه درباره ترجمه بپردازیم:

« کولی » Cowley : ترجمه ی کلمه به کلمه و یا خط به خط به این می ماند که دیوانه ای حرفهای دیوانه ی دیگری را نقل کند.

« نایدا » Nida : ترجمه عبارت است از نزدیک ترین معادل زبان مورد ترجمه، اول از جهت مفهوم و بعد از لحاظ سبک.

« ارنست سیمونز » Ernest Simmons : ترجمه ی خوب، ترجمه ای است که مفهوم و پیام متن اصلی را به علاوه ی فرم ( شکل بیان ) تا سر حد امکان حفظ کرده باشد. ( ر.ک: همان منبع،  صص 26 ـ 27 )

[17] ابن خلدون: 1375، مقدمه ابن خلدون، ج 2، ص 1123.

[18]  شوقی ابو خلیل: 2004، علماء الادلس إبداعاتهم المتمیزة و أثرها فی النهضة الأوربیة، دمشق ( ط 1 ) دارالفکر بدمشق، ص 27.

[19]  همان منبع، صص 27 ـ 28. او به نقل از: اعلام 3 / 264، بغیة الملتمس 418 ، جذوة المقتبس318 ، شمس العرب تسطع علی الغرب 134 ، محاضرة الاوائل 132 ، نفح الطیب 1 / 148 و 3 / 133، الوافی 16 / 667 ، الوسائل 147.اثر هونکه با این مشخصات به فارسی ترجمه شده است: زیگرید هونکه: 1383، فرهنگ اسلام در اروپا، ( ترجمه ) مرتضی رهبانی، تهران ( چاپ ششم ) دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

[20]  این مثال عجیب واقعی است. نویسنده در سال 1377 این روش سرهم بندی را از یکی از دانشجویان مقطع کارشناسی رشته ی علوم سیاسی مشاهده نمود.

[21]  ر.ک: سید مرتضی عسکری: 1379، ترجمه معالم المدرستین، ج1، ص 76 الی 78.

[22]  شوقی ابو خلیل، 2004، علماء الاندلس إبداعاتهم المتمیزة، صص 54 ـ 55. ( اصل این کتاب مفقود شده است. )

[23] قصی الحسین: 2005. موسوعة الحضارة العربیة العصر الاندلسی. بیروت ( ط 1 ) دار المکتبة الهلال، ص 353.

[24] محمد العربی الخطابی: 1998، موسوعة التراث الفکری العربی الاسلامی ، ج 2، ص 699. او به نقل از البیرونی ، کتاب التفهیم فی صناعة التنجیم،

توجه شود که بیرونی اولین عدد طبیعی را ( 1 ) می داند که اعداد دیگر با افزودن بدان بوجود می آیند. اولین عدد زوج عدد 2 می باشد و اولین عدد فرد 3 می باشد. مراد از « زوج الزوج » عددی است که به دو نیم تقسیم و هر یک از نیمه ها تا عدد 1 قابل تقسیم باشند. « زوج الفرد » به عددی اطلاق می گردد که قابل تقسیم به دو نیم بوده، اما به یک منتهی نمی شوند. « زوج الزوج و الفرد » عددی است که بیش از یک بار نصف شده ولی به یک منتهی نمی شود و ... تمامی این موارد، بخشی از توصیف ابوریحان بیرونی از اعداد می باشد.

[25] مرحوم کلینی (   ـ 328 قمری )  در این زمینه سخن بسیار ارزشمند و نابی را از کلام معصوم بیان داشته است که یادآوری آن خالی از فایده نیست.

« کسی که از روی علم داخل ایمان شود، ثابت قدم مانده و ایمانش او را سود بخشد و کسی که بدون علم داخل شود، همچنان که داخل شده خارج می شود و نیز فرموده است : هر که دینش را از کتاب خدا و سنت پیغمبرش صلوات الله علیه و آله بر گیرد، از کوهها استوار تر است و کسی که دینش را از دهان مردم گیرد، همان مردمش از دین برگردانند، و باز فرمود: هر که امر امامت ما را از قرآن نفهمد از فتنه ها بیرون نرود. از این روست که بر مردم روزگار ما کیش های باطل و مذاهب زشتی که تمام شرایط کفر و شرک را دارد رخنه کرده است. اینها همه به توفیق و خذلان خدای متعال بستگی دارد. هر که را خدا خواهد موفق باشد و ایمانش ثابت بر جا ماند، اسبابی برایش فراهم کند که او دینش را از کتاب خدا و سنت پیغمبر صلی الله علیه و آله با علم و یقین و بصیرت بر گیرد. این است آنکه در دین خود از کوههای محکم استوارتر است و هر که را خواهد واگذارد و دینش عاریت و نا پایدار باش. ـ پناه به خدا می بریم از این حالت ـ برایش اسباب دلخواهی و تقلید و تاویل بی علم و بصیرت فراهم سازد و کارش به خواست خدا مربوط است. اگر خواهد ایمان ناقصش را کامل کند و اگر خواهد از او بگیرد و در امان نیست که صبح مؤمن باشد و شب کافر یا شب مؤمن باشد و صبح کافر. زیرا که چنین شخصی هر گاه یکی از بزرگان را ببیند به او گراید و هر چه را خوش ظاهر بیند، بپذیرد. ... » ( ابی جعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی: بی تا، صص 7 ـ 8 . )

[26]  ابن خلدون: 2000، مقدمة ابن خلدون، ص 8.

[27] سالم حمیش: 1998، الخلدونیة فی ضوء فلسفة التاریخ. بیروت ( ط 1 ) دار الطلیعة للطباعة و النشر، ص 43 .

[28] همان منبع، صص 124 ـ 125. به عنوان مثال تاریخ را امری جزیی و فلسفه را امری کلی و غیر قابل جمع با یکدیگر در نظر می آورند.

[29]  برای مطالعه ی بیشتر در این زمینه ر.ک: کامیار صداقت ثمرحسینی:11 خرداد  1384. « بررسی مبانی تحلیل انقلاب اسلامی ایران در نظریه ی اجتماعی غرب. » همایش بررسی و نقد نظریه پردازی غرب درباره ی انقلاب اسلامی قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ( ره ) ـ در دست چاپ.

[30] توجه داشته باشیم که تفسیر نظریه و قانون در عرف رایج در مطالعات علوم انسانی کنونی در چارچوب علوم تجربی یا به شدت متأثر از آن است و پیشتر در این زمینه، ملاحظاتی را بیان نموده ایم. به جهت نمونه ای از تفاسیر تجربی در تعریف نظریه ر.ک: فرامرز رفیع پور: 1378، کند و کاوها و پنداشته ها، ص 95. / یارول مانهایم، ریچارد ریچ: 1377، روش تحقیق در علوم سیاسی ، تحلیل تجربی، ص 11.

  تئوری[31]

 

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی